Студзень — час цудаў, народных свят і традыцый, якія перадаваліся з пакалення ў пакаленне. Сёння знаёмім вас з характэрнымі прыкметамі гэтага месяца.
Калядныя маразы ў беларускай народнай культуры мелі не толькі практычнае, але і сімвалічнае значэнне. Яны лічыліся не толькі самымі моцнымі, але і самымі «чыстымі». Было павер’е: «На Вадохрышча трэск хлеба просіць» (моцны мароз абяцаў добры ўраджай).
Асноўны клопат селяніна — ураджай — знаходзіў адлюстраванне ў студзеньскіх абрадах. У калядны вечар (6 студзеня) гаспадар выходзіў у сад і трос пладовыя дрэвы, прамаўляючы: «Я трасу гэтую грушу, каб чарвяк з яе абсыпаўся ўлетку». А ў Шчодры вечар (13 студзеня) дзеці праводзілі абрад «засявання» хаты — спявалі, рассыпаючы жменю зерня на дабрабыт.
Чаму на Каляды нельга было прасці і шыць?
На працягу ўсіх Каляд (да 18 студзеня) у беларусаў дзейнічала строгая забарона на любую працу з вострымі прадметамі: прадзенне, шыццё, вязанне. Гэта мела глыбокі сэнс. Па-першае, дадзены час прысвячалі сям’і, весялосці і гасціннасці. Па-другое, верылі, што іголка або верацяно могуць «параніць» тонкую заслону паміж гэтым і тым светам, якая адкрыта ў святочныя дні, і прыцягнуць няшчасце. Лічылася: хто прадзе на Каляды, «запляце» сваю долю або накліча слепату.
Чаму вадохрышчанская вада лічыцца асаблівай?
У Беларусі заўжды ішлі на рэкі і крыніцы, каб набраць вадохрышчанскай вады. Цікава, што вера ў яе асаблівыя ўласцівасці была настолькі моцнай, што нават снег, сабраны ў гэту ноч, лічыўся лекавым. Ім абціраліся ад хвароб, а расталую ваду давалі скаціне, каб была здаровай. Яшчэ казалі: «Калі на Вадохрышча ясна і марозна — да добрага ўраджаю».
Жывыя барометры
Нашы продкі ўмелі «чытаць» паводзіны жывёл і птушак. Напрыклад, калі вароны і галкі кружаць у паветры і гучна крычаць — будзе снегапад або завея. Снегіры сядзяць на снезе і ціха пасвістваюць — да адлігі. Сабака ляжыць скруціўшыся клубком — да ўзмацнення марозу, выцягнуўшыся — да цяпла. Раптоўная актыўнасць сініц ля акна — да моцнага снегападу.
Як студзень пачнецца, так і год скончыцца
Першаму месяцу года надавалі асаблівую ўвагу. Лічылася, што першыя 12 дзён студзеня прарочаць надвор’е на 12 месяцаў наперад. Таму ў гэтыя дні стараліся быць асабліва лагоднымі, не лаяцца і не пазычаць грошай, каб не «пазычыць» сваё шчасце. А якое надвор’е стаяла 1 студзеня, такой чакалася і зіма.
Гэтыя прыкметы — тонкі экалагічны вопыт, «жывы» каляндар беларускага селяніна. Яны нагадваюць нам пра цыклічнасць прыроды і пра той час, калі чалавек быў бліжэй да зямлі і яе рытмаў. Варта прыслухацца да народнай мудрасці — і, магчыма, вы адкрыеце для сябе студзень зусім з іншага боку.
Падрыхтаваў Аляксандр Кузняцоў
